Truy cập nội dung luôn

Thông báo Thông báo

Slideshow Image 1 Slideshow Image 1 Slideshow Image 1 Slideshow Image 1 Slideshow Image 1 Slideshow Image 1 Slideshow Image 1 Slideshow Image 1

Chi tiết tin

Đặc điểm nghệ thuật cây kiểng vùng Gò Công
29/12/2019

Trong nghệ thuật chơi cây kiểng vùng Gò Công, người chơi luôn đề cao giá trị đạo đức của con người trong xã hội. Vì thế trong quan niệm và nhận thức về cách chơi cây kiểng thì cây kiểng vùng Gò Công phải hội tụ những đặc điểm nghệ thuật sau:

Về thân cây, người chơi cây kiểng vùng Gò Công đã ý thức rõ ràng về phẩm chất chính trực, trung kiên, bất khuất, giữ đạo “nhân’ của người quân tử. Trong nghệ thuật chơi cây kiểng bất kỳ thế gì, kể cả thế quân tử chính trực thân cây cũng không được thẳng đuỗn, nhìn đơn điệu, xấu. Về mặt ý nghĩa thì thế cây là thế người. Một người tuy được sống trong môi trường thuận lợi đến đâu cũng không phải cứ tự nhiên gặp thuận lợi một cách dễ dàng, nhất định phải gặp trắc trở. Thân cây cũng nói lên ý tưởng đấu tranh. Con đường đấu tranh dù có thăng trầm gập ghềnh khúc khuỷu đến đâu, con người vẫn vươn tới chiến thắng, vẫn “nở ngành sinh ngọn”. Tùy theo mỗi thế mà đường vươn của thân cây được tạo dựng khác nhau. Những cây biểu tượng của phái nam, thân cây có đường nét cương nghị, dứt khoát. Những cây biểu tượng của phái nữ, thân cây uyển chuyển, dịu dàng. Những thế cây biểu tượng người già, thân cây thường phải cúi xuống như lưng còng. Những cây biểu tượng tình huynh đệ, thân cây to phải như nghiêng xuống dìu dắt, thân cây nhỏ phải ngả vào quấn quýt bám sát cây to. Các cây thế long, thân cây phải uốn lượn bay bướm, mềm mại, đây là cả một quá trình tạo hình thân cây rất công phu. Thân cây phải thể hiện cái khắc khổ mà vươn lên kiêu hãnh, cái dấu tích đau thương nếm trải của một cuộc đời mà vẫn bất diệt. Như vậy, thân cây phải gồ ghề, u bướu, sần sùi, vặn xoắn, hang hốc, mấu nguyệt (Mấu nguyệt là nhát cắt to nhỏ cộng với thời gian dài ngắn mà hình thành nguyệt tỏ hay mờ, có những mấu nguyệt lâu ngày, vỏ cây đùn ra kín miệng rất đẹp). Vỏ cây nhiều chỗ bị khô và bong mất từng mảng thể hiện cây rất già. Đặc biệt có chỗ thân lũa một phần hay toàn phần chỉ còn chút ít vỏ mà cây vẫn nảy nở xanh tươi, biểu hiện sự bất tử nên người chơi thường phải áp dụng các biện pháp lão hóa thân cây.

Về rễ cây, nếu gốc cây là trung tâm thì bộ rễ mọc xung quanh và bám sát mặt đất sẽ tạo cảm giác vững vàng, biểu đạt tinh thần kiên định, đó là biểu tượng người anh hùng có chí lớn, người quân tử ngay thẳng, có đức nhân chân chính, có nhân cách vững vàng. Rễ cây không những tạo cảm giác vững vàng mà còn thể hiện sự dồi dào sinh lực, luôn giữ thế chủ động, tư chất ung dung tự tại sẽ tạo cảm giác cân bằng vững chãi cho cây. Rễ cây còn có biểu đạt sức mạnh tự thân, thắng mọi hoàn cảnh bất hạnh, luôn giữ thế ổn định đi đến sức sống vĩnh cửu, dễ dàng tạo dựng thế “thông tâm hữu trạch” (biến rủi thành may). Bộ rễ phải có sự phát triển, càng vươn rộng, vươn xa, càng vững vàng, tạo thế ngũ phúc mà người chơi mong muốn: phúc, lộc, thọ, khang, ninh (năm điều tốt lành: giàu, sang, sống lâu, mạnh khỏe và bình yên)….

Về cành và ngọn cây, cành và ngọn gộp lại để tính số lượng bông tán của một cây. Cành cây chữ hán là chi, người chơi còn gọi là ngành. Chi hoặc ngành còn có ý nghĩa là các dòng con cháu của ông tổ phân ra. Như vậy cành cây là biểu tượng cho con cháu. Ngọn cây chữ hán là mạt, nghĩa bóng chỉ sự vươn lên của một gia tộc. Bởi vậy cây không có cành là sự tuyệt tự, cây không có ngọn là sự tuyệt vong nên người chơi cây kiểng thường không chơi những cây như thế này          

“Cây có gốc mới nở ngành sinh ngọn

Nước có nguồn mới bể rộng sông sâu

Người ta nguồn gốc từ đâu

Có tổ tiên trước rồi sau có mình” (ca dao)

Cây kiểng không những phải có cành, có ngọn mà còn được quy định cả số lượng bông tán. Cây kiểng không tạo một hoặc hai bông tán mà phải tạo từ ba bông tán trở lên vì “nhất chi độc, nhị chi bần, tam chi đa”. Ngoài ra còn phải kiêng số chẵn, bởi vì số chẵn là số âm. Những cái gì ức chế, đen tối, hướng xuống, thụt lùi, lạnh lẽo, nhu nhược, tiêu cực, yếu đuối, hèn nhát, thiếu thốn, nợ nần... đều thuộc âm. Cây để bông tán rơi vào số âm là điềm gở cho người chơi cây kiểng. Những cái gì có tính linh hoạt, hưng phấn, sáng tỏ, nồng nàn, cứng rắn, tích cực, hướng lên, phát triển, mạnh mẽ, hoành tráng, dư thừa... đều thuộc dương. Vì vậy, số lượng bông tán cây kiểng phải để số dương, tức là số lẻ, cụ thể là một cây chỉ được tạo dựng 3, 5, 7 hoặc 9 bông tán. Những con số đó là biểu tượng cho những ước mơ tốt đẹp của con người: tam đa, ngũ phúc, thất hiền, cửu đức. Thông thường là tạo 3 và 5 bông tán mỗi cây. Ví dụ thế phụ tử thì tạo “con tam đa cha ngũ phúc”. Về ý nghĩa 5 bông tán biểu tượng cho ngũ phúc. Người chơi cây kiểng vùng Gò Công gọi tên các bông tán như sau:

Cành đầu tiên là cành hồi âm: có giá trị tạo cảm giác cho phần gốc có hậu, vững chãi, ấm cúng. Hồi âm nghĩa là đền đáp lại phía âm. Cây vươn lên hướng dương (trời) nhưng không quên hướng âm (đất), nơi cội nguồn đã sinh ra mình và nuôi mình. Cũng như con người, nơi ấy chính là quê hương đất nước, là họ tộc là cha mẹ đẻ đầy nghĩa tình sâu nặng, ta cần biết báo đáp ơn nghĩa. Tiếp đến là cành tế thân: đối phía với cành hồi âm, tạo cho bố cục cân đối. Tế nghĩa là trợ giúp, thân là thân cây (thân phụ, thân mẫu). Cành là con, thân là bố mẹ đẻ. Con phải thương yêu bố mẹ, gắn bó máu thịt với bố mẹ, luôn đem đến sự ấm áp, chu toàn để cho thân phụ, thân mẫu khỏi bị trơ trọi, trống trải và hở lạnh. Đó là đạo lý cao đẹp của người con có hiếu. Trên là hai cành tả và cành hữu: bố trí đối phía nhau, vuông góc với hai cành dưới. Như vậy là có đủ bốn hướng đông, tây, nam, bắc tạo thế cân bằng, góp phần cho bố cục tổng thể chặt chẽ, chỉnh thể, đầy đủ, không bị khuyết trống. Tả hữu nghĩa đen là bên trái bên phải, nghĩa ẩn là có anh có em, có nam có nữ (nam tả, nữ hữu), “đông có tây, mây có sao”, “tả phù, hữu bật”. Thật là một nhà đầy đủ, có sức mạnh, tình nghĩa ấm cúng, thế vững vàng, sống sung sướng và hạnh phúc. Các cành đều sửa thành bông tán tròn, phẳng, đầy đặn như mâm xôi. Trong tâm thức của người chơi cây kiểng vùng Gò Công sự vuông tròn và đầy đặn luôn là hình ảnh của những ước vọng tốt đẹp. Trên cùng là ngọn vẫn tồn tại và giữ vai trò hướng đạo như nhà có nóc, như các con có cha. Cha luôn dìu dắt giáo dục con cái nên người. Ngọn được tạo thành hình búp tròn như nụ sen đang hé nở và gọi tên bông ngọn là quả phúc. Ông bà ta coi trên là có trời, có thần thánh, tiên tổ nên cổ ngọn không được chọc thẳng lên mà phải vặn xoắn một chút. Mặt khác ngọn bao giờ cũng phải hướng về gốc và nếu một thế có từ hai cây trở lên thì ngọn của các cây đều phải hướng vào nhau.

Đặc diểm nghệ thuật cây kiểng

Về lá cây, theo người chơi cây kiểng vùng Gò Công truyền lại thì lá cây thế cũng phải nhằm biểu đạt tư tưởng của con người. Vậy nên lá phải đạt được những yêu cầu sau: Thứ nhất, cây kiểng nhất thiết phải có lá bởi vì lá cây biểu đạt cho sự sống và sức phát triển của cây, cũng tức là con người. Nếu cành cây chỉ phơi cọng trụi lủi thì khác gì một cây chết. Nếu chưa chết thì cũng là một cây cực suy, hết thời kỳ phát lộc rồi. Một cây không có lá, giống hệt cây chết như vậy đặt trước nhà có khác gì một biểu tượng của câu tục ngữ đáng buồn: “Cây khô không lộc, người độc không con” vận vào nhà mình. Thứ hai, lá cây càng nhỏ càng đẹp và càng có giá trị tư tưởng cao bởi vì lá càng nhỏ thể hiện cây càng cổ thụ. Cây cổ thụ là biểu đạt cho ước vọng sống lâu của con người. Từ xưa, người ta coi chữ thọ là đứng đầu trong ngũ phúc: “Thiên hữu tứ thời xuân tại thủ, nhân sinh ngũ phúc thọ vi tiên” (câu đối cổ). Nghĩa là trời có bốn mùa, mùa xuân đứng đầu, người ta sống có năm điều phúc (phú, quý, thọ, khang, ninh) thì thọ là sung sướng nhất. Một chi tiết lá nhỏ của cây kiểng cũng góp tiếng nói về nhân sinh sâu sắc. Thứ ba, lá cây cằn nhưng không được có biểu hiện tàn lụi bởi vì lá tuy nhỏ nhưng mặt lá vẫn phẳng, màu lá vẫn xanh, đấy là sức sống khỏe, cuộc sống tươi tắn và sự tiềm ẩn cái phúc đức của một gia đình. Lá cong co, vàng vọt là điểm sự héo tàn nên người xưa kiêng không chơi. Giữa hệ thống lá già, cây kiểng cần phải có điểm xuyết chồi lộc báo hiệu niềm vui, hạnh phúc dồi dào.

“Cây xanh thì lá cũng xanh

Cha mẹ hiền lành để đức cho con” (ca dao)

Như vậy, mỗi cây kiểng đều phải tuân thủ những đặc điểm nghệ thuật để làm toát lên được một chủ đề tư tưởng riêng, ngoài ra còn phải thể hiện được một ý tưởng chung bao trùm mọi thế cây là sự nối tiếp truyền thống của các thế hệ. Bởi vì gốc rễ là cội nguồn tiên tổ, là nền nhân cốt nghĩa của gia tộc nên phải nổi lên bề thế và vững vàng bám đất. Thân cây là biểu trưng cha mẹ, thế hệ chuyển tiếp nên đường đi không bao giờ thẳng tuột mà phải có những bước ngoặt bởi đã vượt qua cam go, bất trắc. Mặt khác, thân cây không được nhẵn thín, trái lại đầy dấu tích của sự nếm trải nhưng vẫn vươn lên kiêu hãnh và nở ngành sinh ngọn, đó là nhân cách của cha mẹ. Hệ thống cành là biểu trưng con cháu nên không được đơn bạc, khuyết trống, chi trên không đè chi dưới, các chi không được tranh giành, chen lấn nhau mà phải biết nhường nhịn, đó là đạo lý làm người của thế hệ con cháu. Ngọn là quả phúc mà các thế hệ đã vươn tới một cách mãn nguyện. Ngọn phải hướng về cội nguồn, biết ơn cội nguồn. Lá cây là sức sống, sức phát triển của gia đình nên không được héo hon, úa vàng, tàn lụi mà phải là lá xanh chồi biếc đầy hứa hẹn, rực sáng tương lai. Cho nên trong nghệ thuật chơi cây kiểng vùng Gò Công là phải có gốc rễ, có thân, có cành, có ngọn. Gốc rễ và thân không nổi bật là không có truyền thống, không có cành là tuyệt tự, không có ngọn là tuyệt vong. Rồi ngọn mà chọc thẳng lên trời là phạm tội bất kính.

Thưởng ngoạn cây kiểng với những đặc điểm nghệ thuật như vậy, trong lòng chúng ta rung lên một xúc cảm sung sướng, mạch nguồn trường tồn xuân sắc của gia đình, dòng họ, quê hương và đất nước mãi mãi phát triển, mãi mãi thịnh vượng. Những ý tưởng mà ông cha ta gửi gắm vào cây kiểng thật là sâu sắc và từ đó cây kiểng vùng Gò Công đã được nâng lên tầm nghệ thuật của loại hình văn hóa dân gian,  biểu đạt giá trị văn hóa, tinh thần của con người và vùng đất Gò Công.

 

                                                                                                                 Lê Hồng Quân

Liên kết Liên kết